« هر بامداد که مه بر فراز گنبد فیروزهای بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی مینشیند و نسیم از میان صحنها، صفهها و ایوانهای آن میگذرد، گویی تاریخ ایران بار دیگر از همان نقطه آغاز میشود؛ از خانقاهی که نه کاخ سلطنت بود و نه میدان نبرد، اما اندیشهای پرورد که چند نسل بعد، در قامت یکی از ماندگارترین دولتهای تاریخ ایران تجلی یافت.
تاریخ را همیشه فرمانروایان و فاتحان نمیسازند؛ گاه عارفی که عمر خویش را صرف تربیت انسان و تذهیب جان کرده است، بنیان تحولی را میگذارد که قرنها بعد، سیمای یک ملت را دگرگون میکند. شیخ صفیالدین اردبیلی از این شمار است»۱
شیخ صفی و خاندانش
شیخ صفیالدین اردبیلی، سرسلسله مشایخ صفویه، در اردبیل مقبرهای مشهور دارد. مهمترین اثر تاریخی این شهر همین مقبره زیباست که قدمتش به روزگار صفویان بازمیگردد.
یکی از نقاط عطف تاریخ درازنای ایران به تشکیل سلسله صفویه در سال ۹۰۷ قمری بازمیگردد. از روزگاری که ساسانیان برافتادند تا زمانی که شاه اسماعیل اول در تبریز آغاز حکومت صفویان را اعلام کرد، فاصلهای حدود ۹ قرن وجود دارد. در این مدت طولانی، ایران عرصه تاخت و تاز و حکمرانی فرمانروایان مختلف بود. این برخاستگان از تبار شیخ صفی بودند که ایران تاریخی را تا مرزهای اصلیاش احیاء کردند و پس از قرنها، میراثدار تاریخی حکمرانی ایرانی شدند. صفویان در کنار احیای ایران تاریخی، حامیان و پیروان مکتب تشیع بودند و هویت ایران را بر این اساس حفظ کردند. ۲
اردبیل؛ خاستگاه احیا کنندگان ایران
اردبیل شهری کهن است که قدمتی هزاران ساله دارد . منابع تاریخی بنای این شهر را به ابتدای دوره اسطورهای ایران زمین و به کیومرث یا کیخسرو باز میگردانند. مورخان اسلامی پیروز ساسانی را بناکننده شهر معرفی کردهاند و گفتهاند که نام این شهر «باذن پیروز» یا « پیروزآباد» یا «فیروزگرد» بوده است.
البته این امر بیش از آنکه به بنای شهر بازگردد، ناظر به بازسازی آن بوده است. چون کاوشهای باستانشناسی قدمت این شهر را به دوره مفرغ بازمیگرداندکه قریب به سه هزار سال قبل از میلاد مسیح است. به روایت اوستا، زرتشت در کنار ارس به دنیا آمد و کتاب خود را در سبلان نوشت و برای ترویج دین خود، روی به شهر باذان آورد. ۳
جالب آن است که اردبیل خاستگاه مذهب رسمی ایران باستان و همچنین ایران دوره اسلامی شد. ایران بعد از اسلام با محوریت تشیعِ جانشینان شیخ صفیالدین اردبیلی از این شهر برخاست و ققنوسوار در عرصه جهانی رخ نمایان کرد.مجله نیمروز در شماره تیرماه خود به بحث درباره همین موضوع؛ یعنی اردبیل و نقش شیخ صفی و خاندانش در معماری هویت نوین ایرانی میپردازد. این شماره از نشریه، حاوی مطالبی گرانسنگ از مورخان و نخبگان فرهنگی، سیاسی و مذهبی است و میتواند در زمینه جایگاه تاریخی اردبیل افق جدیدی را در برابر مخاطب قرار دهد.
پانویس
۱ – محمدجواد حقشناس، «شیخ صفی؛ معمار هویت نوین ایران»، نشریه نیمروز، تیرماه ۱۴۰۵، شماره ۸۷-۸۶، ص ۵-۴
۲- غلامرضا ظریفیان،«مؤلفههای هویت ایرانی در عصر طلایی صفویه»، همان، ص ۲۴
۳ – ندا مهیار، « جغرافیای تاریخی و سیاسی اردبیل»، همان، صص ۴۲ – ۴۰
شما چه نظری دارید؟